Ugo La Pietra is niet binnen een hokje te plaatsen. Hij is een Italiaanse kunstenaar, architect, designer, onderzoeker, filmmaker, schrijver en docent. Geboren in 1938 in Bussi sul Tirino, groeide hij uit tot een van de meest veelzijdige en moeilijk te classificeren figuren binnen de Italiaanse avant-garde. Hoewel hij in 1964 afstudeerde in de architectuur aan het Politecnico di Milano, zou architectuur slechts één onderdeel worden van een veel bredere artistieke praktijk. Vanaf de jaren zestig bewoog La Pietra zich voortdurend tussen kunst, architectuur en design en ontwikkelde hij een manier van werken waarin deze disciplines nauwelijks van elkaar te scheiden zijn. 

La Pietra beschouwde zichzelf dan ook niet in de eerste plaats als architect of designer, maar als een onderzoeker binnen de beeldende kunsten. Vanaf ongeveer 1960 hield hij zich bezig met onderzoek naar communicatie, beeldtaal en de relatie tussen het individu en zijn omgeving. Hij was geïnteresseerd in de manier waarop mensen ruimtes ervaren, hoe ze zich door de stad bewegen en hoe objecten en architectuur hun gedrag kunnen beïnvloeden. Dat onderzoek zou uiteindelijk de rode draad door zijn omvangrijke oeuvre vormen. 

In de jaren zestig ontwikkelde La Pietra een steeds radicalere benadering van ontwerp. In plaats van simpelweg oplossingen te ontwerpen voor bestaande problemen, wilde hij juist onderzoeken of design mensen anders naar hun omgeving kon laten kijken. In 1967 begon hij zijn theorie van het Sistema Disequilibrante, het “Disequilibrating System”, verder uit te werken. Deze theorie werd een belangrijk onderdeel van zijn bijdrage aan het Italiaanse Radical Design. Het uitgangspunt was dat een ontwerp niet altijd voor orde en efficiëntie hoefde te zorgen. Het kon juist verstoren, confronteren en bestaande patronen doorbreken. 

Die houding verklaart ook waarom het werk van La Pietra zo uiteenlopend kan zijn. Een meubel, schilderij, film, architectonisch project, keramisch object of stedelijke installatie kon allemaal onderdeel zijn van hetzelfde onderzoek. Hij was niet geïnteresseerd in het ontwikkelen van één herkenbare stijl, maar in het onderzoeken van nieuwe manieren waarop kunst en design zich tot de omgeving konden verhouden. 

Ugo La Pietra ontwikkelde gedurende zijn carrière een heel eigen benadering van design, waarin experiment, onderzoek en het doorbreken van bestaande ideeën centraal stonden. Zijn ontwerpen zijn niet altijd eenvoudig in één stijl of discipline onder te brengen. Een aantal terugkerende ideeën en kenmerken helpt om zijn veelzijdige oeuvre beter te begrijpen. 

Het Disequilibrating System 

Het Disequilibrating System is waarschijnlijk het belangrijkste concept om La Pietra's werk te begrijpen. Hij ontwikkelde het vanaf 1967 en paste het toe op verschillende schaalniveaus, van tekeningen en objecten tot interieurs en stedelijke projecten. Het systeem was in wezen een manier om bestaande structuren te onderbreken en nieuwe ervaringen mogelijk te maken. 

Waar traditioneel design vaak probeert een omgeving logischer, efficiënter of comfortabeler te maken, stelde La Pietra juist de vraag wat er gebeurt wanneer je die vanzelfsprekendheden doorbreekt. Een object mocht vreemd zijn. Een ruimte mocht verwarren. Een ontwerp mocht ervoor zorgen dat iemand even niet meer automatisch wist hoe iets gebruikt moest worden. 

Daarmee kreeg design bij La Pietra een onderzoekende en soms provocerende functie. Hij wilde de gebruiker actief betrekken en ervoor zorgen dat die niet alleen naar een object keek, maar zich bewust werd van zijn eigen relatie tot de omgeving. 

De relatie tussen individu en omgeving 

Een tweede belangrijk kenmerk is de voortdurende aandacht voor de relatie tussen mens en omgeving. La Pietra onderzocht vanaf de jaren zestig hoe mensen zich ruimtes eigen maken en hoe de gebouwde omgeving hun dagelijks leven beïnvloedt. 

Dat ging verder dan architectuur in de traditionele betekenis. Hij keek ook naar straatmeubilair, pleinen, winkels, woningen, objecten en allerlei andere elementen waarmee mensen dagelijks in aanraking komen. De stad werd daardoor voor hem een soort laboratorium. 

Zijn onderzoek naar de “riappropriazione dell’ambiente”, oftewel de herappropriatie van de omgeving, draaide om de vraag hoe mensen hun omgeving zelf kunnen interpreteren en gebruiken. Niet alleen de architect of ontwerper bepaalt immers hoe een ruimte wordt ervaren. De gebruiker doet dat ook. 

Experiment, toeval en verstoring 

La Pietra werkte bovendien veel met het idee van toeval en verstoring. In zijn onderzoeken naar tessurazioni, of textuurstructuren, combineerde hij geplande patronen met zogenaamde randomische elementen. Daardoor ontstonden oppervlakken en vormen waarin orde en toeval naast elkaar bestaan. 

Deze manier van werken is terug te zien in veel van zijn tekeningen, objecten en ruimtelijke experimenten. Hij gebruikte geometrie en structuur, maar liet daar tegelijkertijd ruimte voor onverwachte elementen. Het resultaat was vaak visueel speels, maar achter die speelsheid zat een duidelijke gedachte: de omgeving hoeft niet volledig voorspelbaar te zijn. 

Tussen kunst en gebruiksvoorwerp 

Een ander kenmerk van La Pietra's werk is dat de grens tussen kunst en design voortdurend vervaagt. Een object kan een praktisch gebruiksvoorwerp zijn, maar tegelijkertijd functioneren als sculptuur of als onderdeel van een groter concept. 

Dat zie je bijvoorbeeld bij zijn meubels. Ze zijn ontworpen om gebruikt te worden, maar hun vorm en manier van functioneren kunnen de gebruiker ook aan het denken zetten. Hierdoor zijn zijn ontwerpen moeilijk onder te brengen in de traditionele categorieën van “kunst” en “design”. 

Misschien wel het meest bijzondere aan Ugo La Pietra is dat hij zich nooit tot één discipline heeft beperkt. Zijn veelzijdigheid is geen verzameling losse activiteiten, maar het resultaat van een manier van denken waarin verschillende disciplines elkaar voortdurend aanvullen. 

Zijn carrière begon onder meer met schilderkunst en onderzoek naar beeldtekens. In 1959 en 1960 startte hij met zijn zogenaamde sign research, waarin hij onderzocht hoe minimale tekens en symbolen visueel konden functioneren. In 1962 richtte hij samen met onder anderen Agostino Ferrari, Ettore Sordini, Angelo Verga en Arturo Vermi het Gruppo del Cenobio op. De groep hield zich bezig met experimentele schilderkunst en beeldtaal. Tegelijkertijd ontwikkelde La Pietra andere vormen van artistiek onderzoek, waardoor hij steeds verder buiten de traditionele grenzen van de schilderkunst terechtkwam. 

Zijn opleiding in de architectuur gaf hem vervolgens een ander perspectief. Hij was niet alleen geïnteresseerd in gebouwen, maar vooral in de relatie tussen architectuur en het leven dat zich daarin en daaromheen afspeelt. Vanaf de jaren zestig ging hij daarom steeds meer onderzoek doen naar interieurs, stedelijke ruimtes en de manier waarop mensen zich door hun omgeving bewegen. Dat vormde de basis voor zijn theorie van het Disequilibrating System en zijn latere onderzoeken naar de stad. 

Ook binnen het design ontwikkelde hij zich voortdurend. Hij ontwierp meubels en objecten, maar benaderde die niet als geïsoleerde producten. Zijn meubels konden onderdeel zijn van een groter ruimtelijk onderzoek. Uno sull’altro uit 1968 is daar een goed voorbeeld van, maar ook projecten als L’Occultamento laten zien hoe hij het traditionele idee van het meubel ter discussie stelde. Zijn werk werd daarmee onderdeel van de ontwikkeling van het Italiaanse Radical Design. 

Tegelijkertijd hield La Pietra zich bezig met ruimtelijke en audiovisuele experimenten. In 1968 ontwierp hij voor de Triennale di Milano een Audiovisual Environment, waarin beeld, geluid, ruimte en technologie samenkwamen. In de jaren zeventig zette hij dit soort onderzoek voort en maakte hij onder andere audiovisuele stedelijke projecten en experimentele installaties. 

Ook film werd een belangrijk onderdeel van zijn praktijk. Vanaf 1973 maakte hij verschillende kunstenaarsfilms waarin hij onder andere de stad, architectuur, identiteit en de relatie tussen mensen en hun omgeving onderzocht. Films als La grande occasione, La riappropriazione della città en Spazio reale / Spazio virtuale sloten direct aan bij zijn bredere artistieke onderzoek. Zijn films werden later opgenomen in de collectie van de Fondazione Cineteca Italiana. 

Daarbij kwam ook zijn werk als schrijver, redacteur en uitgever. La Pietra schreef uitgebreid over design, architectuur, kunst en de stad en was betrokken bij verschillende tijdschriften. Hij was onder meer redacteur voor Domus, D’ARS en AU en werkte als directeur en redacteur aan verschillende publicaties waarin hij ruimte gaf aan experimenteel en radicaal design. Zijn ideeën verspreidde hij daardoor niet alleen via objecten en tentoonstellingen, maar ook via teksten en onderwijs. 

Ook als curator speelde hij een belangrijke rol. Hij organiseerde en cureerde tentoonstellingen voor onder andere de Triennale di Milano en de Biënnale van Venetië en hield zich bezig met onderwerpen als audiovisuele ruimte, televisie, de relatie tussen echte en virtuele ruimte en de toekomst van het wonen. Hij bevond zich daardoor niet alleen aan de kant van de ontwerper, maar ook aan de kant van de onderzoeker en degene die het designveld mede vormgaf. 

Vanaf de jaren tachtig en negentig verschoof een deel van zijn aandacht bovendien naar ambacht en toegepaste kunst. Hij werkte samen met verschillende Italiaanse ambachtsgebieden en onderzocht materialen en technieken zoals keramiek, glas, steen en mozaïek. Daarmee probeerde hij de relatie tussen hedendaags design en traditionele Italiaanse ambachtelijke kennis opnieuw te versterken. Hij organiseerde tentoonstellingen en projecten rond lokale materialen en ambachtelijke productie en bleef daarbij zoeken naar een verbinding tussen traditie en experiment. 

Ook onderwijs speelde een grote rol in zijn carrière. Vanaf 1964 gaf hij les aan verschillende architectuur- en designopleidingen in Italië. Hij werkte onder meer aan het Politecnico di Milano, NABA en de Accademia di Belle Arti di Brera, waar hij van 2000 tot 2005 een door hem opgericht departement voor Progettazione Artistica per l’Impresaleidde. Sinds 2009 is hij verbonden aan het Politecnico di Milano en NABA. 

Al deze activiteiten lijken op het eerste gezicht misschien ver uit elkaar te liggen, maar bij La Pietra komen ze steeds terug bij dezelfde vragen. Hoe ervaren mensen hun omgeving? Hoe kunnen kunst en design de manier waarop we naar die omgeving kijken veranderen? En hoe kunnen objecten, gebouwen, beelden, technologie en ambacht onderdeel worden van dat onderzoek? Juist daardoor voelt zijn veelzijdigheid niet als een reeks verschillende carrières, maar als één doorlopend onderzoek dat hij steeds met een ander medium uitvoerde. 

La Pietra heeft gedurende zijn carrière een enorm aantal objecten, meubels, installaties en ruimtelijke projecten gemaakt. Sommige zijn vooral belangrijk vanwege hun plaats binnen Radical Design, terwijl andere vooral laten zien hoe hij de grenzen tussen design, kunst en architectuur opzocht.

De stad vormt misschien wel het belangrijkste terugkerende onderwerp in La Pietra's oeuvre. Voor hem was een stad niet simpelweg een verzameling gebouwen en infrastructuur. Het was een levende omgeving die voortdurend wordt gevormd door de mensen die erin wonen. 

Vanaf de jaren zestig onderzocht hij daarom hoe mensen zich de stad eigen maken. Hij keek naar de manier waarop mensen openbare ruimtes gebruiken, hoe ze zich door straten bewegen en hoe alledaagse objecten en architectuur hun gedrag beïnvloeden. 

Dat onderzoek kreeg onder andere vorm in zijn ideeën rond de riappropriazione dell’ambiente, de herappropriatie van de omgeving. In plaats van de omgeving uitsluitend te bekijken vanuit het perspectief van de architect of ontwerper, richtte La Pietra zich op de gebruiker. Een ruimte krijgt immers pas betekenis wanneer mensen haar daadwerkelijk gebruiken. 

Daarom was hij ook geïnteresseerd in ogenschijnlijk gewone elementen van de stad. Straatmeubilair, pleinen, gevels, winkels en andere stedelijke voorzieningen konden allemaal onderdeel worden van zijn onderzoek. Hij probeerde te begrijpen hoe deze elementen het gedrag van mensen beïnvloeden en hoe mensen op hun beurt de omgeving veranderen. 

Zijn ideeën over de stad waren daarbij niet uitsluitend theoretisch. Hij realiseerde verschillende stedelijke projecten en ontwierp onder andere elementen voor de openbare ruimte. In 1980 maakte hij voor de gemeente Giulianova de Luminarie, en later ontwierp hij onder meer stedelijke elementen voor Berlijn. Ook maakte hij in 1982 het Monumento alla Memoria voor de stad Prato. 

Technologie werd daarbij steeds belangrijker. La Pietra zag dat nieuwe communicatiemiddelen de manier waarop mensen hun omgeving ervaren zouden veranderen. Dat vormde de basis voor projecten als La Casa Telematica en zijn onderzoek naar Spazio reale / Spazio virtuale, oftewel de relatie tussen echte en virtuele ruimte. 

Toch draaide zijn werk uiteindelijk niet alleen om technologie. Hij bleef geïnteresseerd in het menselijke gebruik van ruimte. De vraag was steeds wat er gebeurt wanneer een nieuwe technologie, een object of een architectonische ingreep onderdeel wordt van het dagelijks leven. 

Dat maakt zijn werk vandaag de dag nog steeds interessant. Veel van de onderwerpen die hij decennia geleden onderzocht, zoals digitale communicatie, virtuele ruimte, de veranderende woning en de manier waarop technologie ons gedrag beïnvloedt, zijn inmiddels onderdeel van het dagelijks leven geworden. 

Ugo La Pietra heeft een bijzondere plaats binnen de geschiedenis van het Italiaanse design omdat zijn invloed veel verder gaat dan zijn bekendste meubels. Hij heeft niet alleen objecten ontworpen, maar ook theorieën ontwikkeld, tentoonstellingen georganiseerd, films gemaakt, geschreven, lesgegeven en onderzoek gedaan naar de relatie tussen mens, object en omgeving. 

Binnen het Italiaanse Radical Design was zijn Disequilibrating System een belangrijke en zeer persoonlijke bijdrage. In plaats van design te zien als een discipline die uitsluitend oplossingen moet leveren, gebruikte La Pietra het ontwerp als een manier om bestaande systemen te bevragen. Dat maakte zijn werk radicaal, maar ook duidelijk anders dan veel andere ontwerpers uit dezelfde periode. 

Zijn invloed is daarnaast zichtbaar in de manier waarop verschillende disciplines binnen zijn werk samenkomen. Kunst, architectuur en design waren voor hem geen afzonderlijke werelden. Een onderzoek naar schilderkunst kon leiden tot een ruimtelijke installatie, een onderzoek naar de stad tot een meubel of film, en een interesse in ambacht tot een nieuwe collectie objecten. 

Zijn werk werd gedurende zijn carrière internationaal tentoongesteld, onder andere in het Museum of Modern Art in New York, het Centre Pompidou in Parijs en verschillende edities van de Biënnale van Venetië en de Triennale di Milano. In 2014 organiseerde het Triennale Design Museum in Milaan een grote persoonlijke tentoonstelling over zijn werk, Ugo La Pietra. Disequilibrating Design. In 2016 ontving hij de Compasso d’Oro voor zijn carrière. 

Ook in zijn latere carrière bleef La Pietra actief experimenteren. Hij bleef werken met keramiek, mozaïek, steen, glas en andere ambachtelijke technieken en bleef schrijven, tentoonstellingen maken en lesgeven. In 2023 werd hij onderscheiden met de Italics d’Oro en organiseerde hij onder meer een tentoonstelling over stedelijke voorzieningen bij het ADI Design Museum in Milaan. 

Zijn grootste nalatenschap is daarom niet één specifiek meubel of object, maar een manier van denken. La Pietra liet zien dat design niet hoeft te eindigen bij het maken van een product. Een ontwerp kan een aanleiding zijn om een ruimte opnieuw te bekijken, een gewoonte ter discussie te stellen of de relatie tussen mensen en hun omgeving zichtbaar te maken. 

Juist daarin ligt de blijvende relevantie van zijn werk. Ugo La Pietra ontwierp niet alleen objecten voor de wereld om ons heen. Hij gebruikte design, kunst en architectuur om de wereld om ons heen beter te begrijpen en opnieuw te ervaren. 

Bedankt voor het lezen! We hopen dat we je meer hebben kunnen vertellen over Ugo La Pietra en je nieuwsgierigheid naar design verder hebben aangewakkerd.

Genoten van deze blog? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief en ontvang nieuwe verhalen zoals deze rechtstreeks in je inbox.